मातीशी नाळ जुळलेला अभियंता – व्ही. डी. पाटील साहेब : जनतेसाठी जगलेला प्रवास

 

संपादक – सदाशिव इंगळे 

जामनेर –

जामनेर तालुक्याच्या विकासाचा इतिहास लिहायचा झाला, तर काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की त्यांचे नाव त्या इतिहासाच्या प्रत्येक पानावर दिसते. त्या व्यक्तिमत्त्वांमध्ये सर्वात आदराने घेतले जाणारे नाव म्हणजे मा. श्री. व्ही. डी. पाटील साहेब.

मातीशी नाळ जुळलेला, शेतकऱ्यांच्या वेदना जाणणारा आणि शासन यंत्रणेला केवळ कार्यालयीन चौकटीत न ठेवता ती थेट जनहितासाठी वापरणारा असा हा दूरदृष्टीचा अभियंता आजही अनेकांसाठी प्रेरणास्थान आहे.

साध्या शेतकरी कुटुंबातून घडलेला अभियंता

जामनेर तालुक्यातील पळासखेडा या छोट्याशा गावातील शेतकरी कुटुंबात जन्मलेले वसंत दत्तात्रय पाटील यांचे बालपण अत्यंत साध्या परिस्थितीत गेले. शेती, पाणीटंचाई आणि ग्रामीण जीवनातील संघर्ष त्यांनी लहानपणापासून अनुभवले.

याच अनुभवांनी त्यांच्या मनात एक प्रश्न निर्माण केला – “शेतकऱ्यांच्या आयुष्यात पाणी कसे आणता येईल?”

या विचारातून त्यांनी शिक्षण घेत स्थापत्य अभियांत्रिकीची पदवी प्राप्त केली आणि पुढे जलसंपदा विभागात उपअभियंता म्हणून शासकीय सेवेत प्रवेश केला. परंतु त्यांच्यासाठी ही केवळ नोकरी नव्हती; ती समाजासाठी काहीतरी करून दाखवण्याची एक जबाबदारी होती.

जामनेरच्या सिंचन क्रांतीमागील दूरदृष्टी

१९८८ च्या सुमारास जामनेर येथे सिंचन उपविभागाची जबाबदारी स्वीकारल्यानंतर पाटील साहेबांनी तालुक्याचा सखोल अभ्यास सुरू केला.

नद्या, नाले, पाण्याचा प्रवाह, भूगोल, पावसाचे स्वरूप, भूगर्भातील पाण्याची पातळी – या सर्वांचा त्यांनी अभ्यास करून अनेक सिंचन प्रकल्पांची संकल्पना तयार केली.

त्या काळात निधी कमी होता, शासनाच्या मंजुरीची प्रक्रिया कठीण होती. तरीही त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांच्या मदतीने अनेक प्रकल्पांचे सविस्तर अहवाल तयार करून ठेवले.

नंतर राज्यात जलसंधारण विभागाची स्थापना झाल्यावर हेच प्रकल्प मंजुरीसाठी पुढे आले आणि जामनेर तालुक्याला मोठ्या प्रमाणात निधी मिळाला.

परिणामी तालुक्यात अनेक बंधारे, साठवण तलाव, एम. आय. टँक आणि लघु सिंचन प्रकल्प उभे राहिले.

कोरडवाहू शेती करणाऱ्या हजारो शेतकऱ्यांच्या आयुष्यात पाण्यामुळे जो बदल घडून आला, त्यामागे पाटील साहेबांची दूरदृष्टी आणि नियोजन होते.

“कमानी तांडा” – अभिनव प्रकल्प

जिल्ह्यातील एक अभिनव संकल्पना म्हणून ओळखला जाणारा “कमानी तांडा” प्रकल्प हा पाटील साहेबांच्या कार्याचा जिवंत पुरावा आहे.

नदीचा प्रवाह अडवून गुरुत्वाकर्षणाच्या तत्त्वावर पावसाळ्यात वाहून जाणारे पाणी विविध सिंचन प्रकल्पांकडे वळवणे ही त्या काळात अत्यंत नाविन्यपूर्ण कल्पना होती.

या प्रकल्पाच्या संकल्पनेपासून ते प्रत्यक्ष काम पूर्ण होईपर्यंतचा प्रवास त्यांच्या नेतृत्वाखाली पार पडला.

पाटील साहेबांवर असलेल्या विश्वासामुळे अनेक शेतकऱ्यांनी कोणतीही कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण होण्यापूर्वीच स्वखुशीने जमीन देण्याची तयारी दर्शवली.

हा विश्वास म्हणजे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख आहे.

जामनेरसाठी “शेत तळे” संकल्पना

पाण्याचे व्यवस्थापन केवळ मोठ्या प्रकल्पांवर अवलंबून राहून शक्य नाही, हे पाटील साहेबांनी लवकर ओळखले.

म्हणूनच त्यांनी जामनेर तालुक्यासाठी “शेत तळे” (Farm Pond) संकल्पनेचा जोरदार पुरस्कार केला.

प्रत्येक शेतकऱ्याच्या शेतात पावसाचे पाणी साठवून ते शेतीसाठी वापरणे ही कल्पना त्यांनी मांडली.

आज राज्यात शेततळे योजना मोठ्या प्रमाणावर राबवली जाते; परंतु जामनेर परिसरात या संकल्पनेची बीजे पेरण्याचे काम पाटील साहेबांनीच केले होते.

या संकल्पनेमुळे

पावसाचे पाणी शेतातच साठू लागले

भूगर्भातील पाण्याची पातळी वाढली

शेतकऱ्यांना दुबार पीक घेणे शक्य झाले

अनेक शेतकऱ्यांच्या आर्थिक परिस्थितीत यामुळे सकारात्मक बदल झाला.

राजकारणाच्या पलीकडे काम करणारा अधिकारी

राजकारण बदलते, सत्ता बदलते; पण कार्यक्षम अधिकारी कायम लक्षात राहतात.

पाटील साहेब हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहेत.

त्यांनी विविध काळात अनेक राजकीय नेत्यांबरोबर काम केले आणि सर्वांच्या विश्वासास पात्र ठरले.

जामनेरचे जलसंपदा मंत्री गिरीश भाऊ महाजन यांच्यासह राज्यातील इतर अनेक नेत्यांबरोबर त्यांनी तालुक्याच्या सिंचन विकासासाठी सातत्याने प्रयत्न केले.

या प्रयत्नांमुळे जामनेर तालुक्यात अनेक महत्त्वाच्या सिंचन योजना मंजूर झाल्या.

बोदवड सिंचन योजना – मोठे स्वप्न

पाटील साहेबांनी मांडलेली बोदवड सिंचन योजनेची संकल्पना अत्यंत महत्त्वाकांक्षी होती.

या योजनेचे सादरीकरण त्यांनी तत्कालीन राष्ट्रपती प्रतिभा ताई पाटील यांच्यासमोर राष्ट्रपती भवनात केले होते.

केंद्र आणि राज्य सरकारच्या सहकार्याने ही योजना मंजूर व्हावी यासाठी त्यांनी मोठा पाठपुरावा केला.

याशिवाय सातपुडा आणि तापी परिसरातील भूगर्भातील पाण्याची घटती पातळी लक्षात घेऊन “मेगा रिचार्ज योजना” ही दूरदृष्टीची कल्पनाही त्यांनी पुढे आणली.

या योजनेसाठी संयुक्त हवाई पाहणी व्हावी यासाठी त्यांनी मा.मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस साहेब यांना पटवून देण्यातही महत्त्वाची भूमिका बजावली.

माहिती आयुक्त म्हणून नवा अध्याय

शासकीय सेवेत अधीक्षक अभियंता पदावर असताना त्यांनी स्वेच्छानिवृत्ती घेतली आणि त्यानंतर त्यांची माहिती आयुक्त म्हणून नियुक्ती झाली.

नागपूर येथे माहिती आयुक्त म्हणून काम करताना त्यांनी

हजारो प्रलंबित प्रकरणांचा निपटारा

माहिती अधिकार प्रक्रियेला गती

प्रशासनातील पारदर्शकता

यामध्ये मोठे योगदान दिले.

सेवा निवृत्तीनंतरही जामनेरचाच विचार

साधारणपणे अधिकारी सेवानिवृत्त झाले की आपले आयुष्य शांतपणे कुटुंबात घालवण्याचा विचार करतात.

घर, कुटुंब आणि वैयक्तिक आयुष्य यापुरतेच त्यांचे जग मर्यादित होते.

परंतु व्ही. डी. पाटील साहेब याला अपवाद आहेत.

सेवानिवृत्तीनंतरही ते अहोरात्र जामनेर तालुक्यासाठी काहीतरी मोठे करण्याचा विचार करत असतात.

त्यांच्या मनात अजूनही एकच भावना आहे —

“समाजासाठी जगायचे, सर्वसामान्य माणसासाठी काम करायचे.”

आजही ते

युवकांना मार्गदर्शन करतात

नव्या अभियंत्यांना दिशा देतात

समाजातील उपवर मुलामुलींचे विवाह जुळवून देतात

सामाजिक प्रश्नांवर सक्रिय भूमिका घेतात

या सर्व कामांमध्ये त्यांच्या पत्नी सौ. भारतीताई पाटील यांचा मोठा पाठिंबा आहे.

जामनेरकरांची अपेक्षा

आज त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त जामनेर तालुक्यातील नागरिकांच्या मनात एकच भावना आहे –

अशा कार्यक्षम आणि जनहितासाठी आयुष्य झोकून देणाऱ्या अधिकाऱ्याचा सन्मान व्हायला हवा.

जामनेरचे मंत्री गिरीश भाऊ महाजन यांच्याकडे जामनेरकरांची नम्र अपेक्षा आहे की

पाटील साहेबांच्या अनुभवाचा विचार करून राज्य किंवा केंद्र स्तरावरील एखाद्या महत्त्वाच्या सल्लागार समितीवर त्यांना संधी द्यावी.

कारण अशा अनुभवी व्यक्तींचा अनुभव शासनाला आणि समाजाला उपयोगी पडणे हीच खरी कृतज्ञता ठरेल.

प्रेरणादायी प्रवास

एका शेतकरी कुटुंबातील मुलाने अभियंता होऊन

हजारो शेतकऱ्यांच्या आयुष्यात पाणी आणले

अनेक सिंचन प्रकल्प उभे केले

प्रशासनात आदर्श निर्माण केला

आणि सेवानिवृत्तीनंतरही समाजासाठी झटत राहिला

हा प्रवास खरोखरच प्रेरणादायी आहे.

मा. श्री. व्ही. डी. पाटील साहेबांना वाढदिवसानिमित्त मनःपूर्वक शुभेच्छा!

त्यांच्या अनुभवाचा, मार्गदर्शनाचा आणि समाजकार्यातील ऊर्जेचा लाभ जामनेर तालुक्याला पुढेही मिळत राहो हीच सदिच्छा.