उत्तर महाराष्ट्राच्या सिंचन विकासाला ‘सुवर्णकाळ’ – एका शेतकरी पुत्राची गरुडझेप आणि भगीरथ प्रयत्न!

उत्तर महाराष्ट्राच्या सिंचन विकासाला ‘सुवर्णकाळ’ – एका शेतकरी पुत्राची गरुडझेप आणि भगीरथ प्रयत्न!

संपादक – सदाशिव इंगळे ( दैनिक जळगाव प्रहार ) 

अनेक दशकांपासून विविध प्रशासकीय, तांत्रिक आणि आर्थिक कारणांमुळे रखडलेल्या उत्तर महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या सिंचन प्रकल्पांचा इतिहास आता खऱ्या अर्थाने बदलत आहे. लालफितीच्या कारभारात अडकलेल्या आणि निधीअभावी रखडलेल्या प्रकल्पांना जर योग्य नेतृत्वाची जोड मिळाली, तर काय चमत्कार घडू शकतो, याचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे जळगाव पाटबंधारे प्रकल्प मंडळाची सध्याची गतीमान वाटचाल. जलसंपदा मंत्री गिरीश महाजन यांच्या कुशल मार्गदर्शनाखाली जळगाव पाटबंधारे प्रकल्प मंडळाचे अधीक्षक अभियंता श्री. गोकुळ (गो. श्रा.) महाजन यांनी पदभार स्वीकारल्यापासून जलसंपदा विभागातील कामांना अभूतपूर्व गती प्राप्त झाली आहे. त्यांच्या सातत्यपूर्ण पाठपुराव्यामुळे, नियोजनबद्ध कार्यपद्धतीमुळे आणि प्रबळ इच्छाशक्तीमुळे हजारो कोटी रुपयांच्या सिंचन योजनांना मंजुरी मिळाली असून, या प्रदेशाच्या सिंचन विकासाचा एक नवा ‘सुवर्णकाळ’ अवतरला आहे.  

​मातीशी नाळ जोडलेला शेतकरी कुटुंबातील सुपुत्र

कोणत्याही अधिकाऱ्याच्या यशामागे त्याची मुळे कुठे रुजलेली आहेत, हे अत्यंत महत्त्वाचे असते. अधीक्षक अभियंता श्री. गोकुळ श्रावण महाजन हे मूळचे रावेर तालुक्यातील वाघोदा येथील रहिवासी आहेत. एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात जन्मलेले श्री. महाजन हे खऱ्या अर्थाने मातीशी नाळ जोडलेले सुपुत्र आहेत. शेती आणि पाण्याचे महत्त्व त्यांनी अगदी जवळून अनुभवले आहे. विशेष म्हणजे, त्यांची सासरवाडी जामनेर तालुक्यातील गारखेडा येथील असल्याने या परिसराशी आणि इथल्या जनजीवनाशी त्यांचे अत्यंत घट्ट व जिव्हाळ्याचे नाते आहे. जलसंपदा विभागात त्यांची ओळख केवळ एक अधिकारी म्हणून नाही, तर एक अत्यंत चांगले, कार्यक्षम, निर्भीड आणि अभ्यासू व्यक्तिमत्त्व म्हणून सर्वदूर पसरलेली आहे. त्यांच्या याच स्वभावामुळे प्रशासकीय कामांमधील अडथळे सहज दूर होतात.  

​प्रशासकीय सेवेचा प्रदीर्घ आणि प्रेरणादायी आलेख

श्री. महाजन यांचा जलसंपदा विभागातील प्रवास तळागाळातून सुरू झालेला आणि अनुभवांच्या शिदोरीने अत्यंत समृद्ध असा आहे. सन १९९९ मध्ये त्यांनी जामनेर येथे ‘शाखा अभियंता’ म्हणून आपल्या कार्याची सुरुवात केली होती. या पदावर काम करताना त्यांनी आपल्या कार्यक्षमतेची आणि लोकसंग्रहाची चुणूक दाखवून दिली. त्यांच्या या उत्तम कामगिरीची दखल घेत त्यांना ‘उप अभियंता’ पदावर पदोन्नती (प्रमोशन) मिळाली आणि त्यांची बदली अहिल्यानगर येथे झाली.

​अहिल्यानगर येथील यशस्वी कारकिर्दीनंतर ते ‘उपसा सिंचन बांधकाम विभाग, जळगाव’ येथे रुजू झाले. जलसंपदा विभागातील त्यांच्या या सातत्यपूर्ण आणि उल्लेखनीय कामामुळे त्यांना पुढे ‘कार्यकारी अभियंता’ पदी पदोन्नती मिळाली आणि त्यांनी ‘तापी खोरे सर्वेक्षण, जळगाव’ येथे पदभार स्वीकारला. या अत्यंत महत्त्वाच्या पदावर असताना त्यांनी आपल्या कार्यकुशलतेचा आणि जिद्दीचा एक नवा आदर्श प्रस्थापित केला. खान्देशच्या सिंचनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असलेला ‘मेघा रिचार्ज प्रकल्प’ मार्गी लावण्यासाठी त्यांनी थेट दिल्ली गाठली. दिल्लीत जाऊन सातत्यपूर्ण पाठपुरावा केला आणि प्रशासकीय स्तरावर प्रलंबित असलेला हा ‘मेघा रिचार्ज प्रकल्प’ यशस्वीरीत्या मार्गी लावला. वाघुर धरण विभाग कार्यकारी अभियंता प्रमोशन कार्यरत असून अधिक्षक अभियंता पदाचा पदभार देण्यात आला आहे.  याशिवाय त्यांच्या कार्यकाळात उपसा सिंचन योजनेच्या माध्यमातून जामनेर तालुक्यातील कोरडवाहू शेतीला पाणी उपलब्ध करून देण्याची ऐतिहासिक आणि शेतकरी हिताची कामगिरीही झाली आहे.

​सध्या जळगाव पाटबंधारे प्रकल्प मंडळाचे अधीक्षक अभियंता म्हणून पदभार स्वीकारल्यानंतर त्यांनी या कामाचा आवाका अधिकच वाढवला आहे. नुसता पदभार स्वीकारून ते थांबले नाहीत, तर त्यांनी नव्याने तब्बल ७०० ते ८०० कोटी रुपये  पर्यंतचा मोबदला

भू संपदानाचा शेतकऱ्यांना देण्यात आला आहे

विविध खर्चाच्या विविध प्रकल्पांना प्रशासकीय मान्यता मिळवून आणली आहे. 

​राज्य शासनाकडून ‘उत्कृष्ट अभियंता’ पुरस्काराने ऐतिहासिक गौरव

जलसंपदा विभागामार्फत राज्यातील जास्तीत जास्त जमीन सिंचनाखाली आणण्यासाठी आणि जलव्यवस्थापनात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करून विशेष गुणवत्ता दाखवणाऱ्या अभियंत्यांना महाराष्ट्र शासनातर्फे दरवर्षी गौरविण्यात येते. याच निकषांवर, राज्य शासनाने सन २०२२ साठी जलसंपदा विभागातील उत्कृष्ट अभियंत्यांची निवड केली. यामध्ये उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल श्री. गोकुळ श्रावण महाजन यांना शासनाचा ‘वैयक्तिक पुरस्कार’ म्हणजेच ‘उत्कृष्ट अधिकारी’ (उत्कृष्ट अभियंता) जाहीर करण्यात आला. शासनाच्या निर्णयानुसार त्यांना प्रशस्तीपत्र व सन्मानचिन्ह देऊन सन्मानित करण्यात आले. महाराष्ट्र शासनाने या उत्कृष्ट अभियंता पुरस्काराने सन्मानित केल्याने जलसंपदा विभागात आणि त्यांच्या हितचिंतकांमध्ये सर्वत्र आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. ही राजमान्यता त्यांच्या पारदर्शक, लोकाभिमुख आणि गतिमान कार्यप्रणालीवर शासनाने मारलेली मोहोर आहे.  

​हजारो कोटींच्या मेगा प्रकल्पांना मिळाली नवसंजीवनी

अधीक्षक अभियंता म्हणून सूत्रे हाती घेतल्यानंतर श्री. महाजन यांच्या पाठपुराव्यामुळे अनेक दशके रखडलेल्या प्रकल्पांचे प्रशासकीय अडथळे दूर झाले आहेत आणि या प्रकल्पांना गती मिळाली आहे:

​निम्न तापी प्रकल्पाला ८५९ कोटींचे केंद्रीय बळ: संपूर्ण उत्तर महाराष्ट्रासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आणि जीवनदायी मानल्या जाणाऱ्या ‘निम्न तापी सिंचन प्रकल्पाचा’ समावेश ‘प्रधानमंत्री कृषी सिंचाई योजना (PMKSY)’ अंतर्गत करण्यात त्यांना यश आले आहे. या प्रकल्पासाठी केंद्र शासनाने तब्बल ८५९ कोटी रुपयांचे केंद्रीय सहाय्य मंजूर केले आहे. या भरघोस निधीमुळे प्रकल्पाच्या उर्वरित कामांना प्रचंड गती मिळणार असून, सिंचन क्षमतेत लक्षणीय वाढ होण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.

​भागपूर उपसा सिंचन योजना (टप्पा-२): सुमारे २१०० कोटी रुपये खर्चाच्या या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाचे संकल्पन अंदाजपत्रक तयार करून त्याची निविदा प्रक्रिया यशस्वीरीत्या पूर्ण करण्यात आली आहे. हा प्रकल्प पूर्ण झाल्यावर परिसरातील हजारो हेक्टर शेती बारमाही सिंचनाखाली येणार आहे.

​कमानीतांडा आणि कांग प्रकल्पांना प्रशासकीय मान्यता: दीर्घकाळ प्रलंबित असलेल्या कमानीतांडा मध्यम प्रकल्पाच्या ५१३ कोटी रुपयांच्या आणि कांग प्रकल्पाच्या ४०५ कोटी रुपयांच्या सुधारित प्रशासकीय मान्यता प्रस्तावाला राज्याच्या व्यय अग्रक्रम समितीने मंजुरी दिली आहे. यामुळे या प्रकल्पांवरील सर्व प्रशासकीय अडथळे दूर झाले असून प्रत्यक्ष कामांना आता मोठा वेग येणार आहे.

​कुऱ्हा योजनेला थेट मुख्यमंत्र्यांची हिरवी झेंडी: अनेक वर्षांपासून प्रलंबित असलेल्या ‘कुऱ्हा उपसा सिंचन योजनेला’ थेट राज्याच्या मुख्यमंत्र्यांची मान्यता मिळवून देण्यात अधीक्षक अभियंता गोकुळ महाजन यांना मोठे यश आले आहे. या निर्णयामुळे परिसरातील शेतकऱ्यांच्या अनेक वर्षांच्या अपेक्षा पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहेत.

​सहकारी उपसा योजना आणि जलसंधारणाला नवी दिशा

केवळ मोठ्या आणि हजारो कोटींच्या प्रकल्पांवर लक्ष केंद्रित न करता, तळागाळातील शेतकऱ्यांना थेट फायदा मिळवून देणाऱ्या सहकारी तत्त्वावरील योजनांनाही त्यांनी तितकेच प्राधान्य दिले आहे.

​आमोदा, बामणोद आणि भालोद या सहकारी उपसा सिंचन योजनांचे प्रशासकीय मान्यतेचे प्रस्ताव राज्यस्तरीय तांत्रिक सल्लागार समितीकडे (SLTAC) मंजुरीसाठी सादर करण्यात आले आहेत. लवकरच त्यांना अंतिम मंजुरी मिळण्याची शक्यता आहे.

​पद्मालय-२ उपसा सिंचन योजनेला सुधारित प्रशासकीय मान्यता मिळाल्याने तिच्या अंमलबजावणीचा मार्ग अधिक सुकर व प्रशस्त झाला आहे.

​जलसंधारणाचा ध्यास: पावसाच्या पाण्याचा प्रत्येक थेंब अडवून त्याचा प्रभावी वापर करण्याच्या उद्देशाने गिरणा नदीवरील चार बॅरेजेसचे संकल्पन (डिझाईन) तयार करण्याचे अत्यंत महत्त्वपूर्ण काम महाजन यांच्याच कार्यकाळात पूर्णत्वास गेले आहे. यामुळे भविष्यात जलसाठा वाढून परिसरातील भूजल पातळी उंचावण्यास मोठी मदत होणार आहे.

​सिंचन विकासाचा एक नवा अध्याय

श्री. महाजन यांनी पदभार स्वीकारल्यापासून प्रकल्पांच्या मंजुरी, निधीची उपलब्धता, तांत्रिक मान्यता, निविदा प्रक्रिया आणि प्रशासकीय निर्णय यामध्ये जी गती आणली आहे, ती खऱ्या अर्थाने थक्क करणारी आहे. लालफितीच्या कारभाराला छेद देत, थेट दिल्लीपर्यंत पाठपुरावा करत एका पाठोपाठ एक निर्णयांचा धडाका त्यांनी लावला आहे. हजारो कोटींच्या या प्रकल्पांची टप्प्याटप्प्याने अंमलबजावणी पूर्ण झाल्यानंतर जळगाव जिल्ह्यासह उत्तर महाराष्ट्राच्या सिंचनाखालील क्षेत्रात मोठी वाढ होईल. शेती उत्पादनाला मोठी चालना मिळेल आणि आजवर पाण्याच्या प्रतीक्षेत असलेल्या बळीराजाला खऱ्या अर्थाने आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्यासाठी मोठे बळ मिळेल.

​एका शेतकरी पुत्राने आपल्या अभ्यासू, निर्भीड आणि कार्यक्षम वृत्तीच्या जोरावर उत्तर महाराष्ट्राच्या जलसंपदा विकासात कोरलेला हा एक ऐतिहासिक टप्पाच आहे. शासनाकडून मिळालेला ‘उत्कृष्ट अभियंता’ पुरस्कार हा या गतीमान वाटचालीचा केवळ एक मैलाचा दगड आहे, खरा सुवर्णकाळ तर या सर्व योजना पूर्णत्वास गेल्यानंतर इथल्या मातीत हिरव्यागार पिकांच्या रूपाने डोलताना दिसेल, यात कोणतीही शंका नाही!